بررسی ابعاد و مؤلفه های جامعه پذیری سیاسی در کتب علوم اجتماعی متوسطه- قسمت ۲۱

این شیوه بررسی به دنبال شناسایی دقیق و موشکافانه دیدگاه ها و ارزش های فرهنگی، اخلاقی و اجتماعی موجود در پیام است که از سوی فرستنده ارسال شده و محقق را بر آن می دارد تا مجموعه پیام هایی را که در یک کتاب، سند، گزارش، پوستر، فیلم، سخنرانی سیاسی و اجتماعی و … نهفته است، بررسی و ماهیت و کیفیت پیام را تحلیل و به صورت کمی بیان نماید. محقق در این روش به بررسی منظم و عینی یک پیام اسمی و مکتوب می پردازد تا ویژگی های آن را درک کند. به همین منظور ابتدا پیامی را که انتخاب کرده است به صورت منظم کدگذاری و طبقه بندی می کند و سپس به تجزیه و تحلیل کمی آن می پردازد. این شیوه از بررسی در تحلیل هر نوع پیامی به کار گرفته می شود. (همان: ۲۲)
۳-۲- تعریف تحلیل محتوا:
برای تحلیل محتوا تعریف های متعددی ارائه شده است که به برخی از آن ها اشاره می شود:
برلسون تحلیل محتوا را یک فن پژوهشی برای توصیف عینی، نظام وار و کمی ظاهر محتوای رسانه ارتباطی تعریف می کند. (گال،بورگ و گال،۱۳۸۳)
کرلینجر (۱۳۸۰) تحلیل محتوا را روش مطالعه و تجزیه و تحلیل ارتباطات، به شیوه نظام وار، عینی و کمی برای اندازه گیری متغیرها تعریف می کند.
ربر (۱۹۸۵) معتقد است، تحلیل محتوا یک واژه کلی و در بر گیرنده روش های گوناگون برای تحلیل یک سخنرانی، پیام، مقاله، عقاید، احساسات و نظرها است.
در تعریفی دیگر (یارمحمدیان، ۱۳۷۷) «تحلیل محتوا یک روش پژوهش منظم برای توصیف عینی و کمی محتوای کتاب ها و متون برنامه درسی و مقایسه پیام ها و ساختار محتوار با اهداف برنامه درسی» بیان می کند. مطابق این تعریف تحلیل محتوا کمک می کند تا مفاهیم، اصول، نگرش ها، باورها و کلیه اجزای مطرح شده در قالب دروس کتاب بررسی عملی و با اهداف برنامه درسی مقایسه و ارزشیابی شود.
شعبانی(۱۳۸۴)، تحلیل محتوا را یک روش علمی برای ارزشیابی و تشریح عینی و منظم پیام های آموزشی معرفی می کند.
کریپندورف(۱۳۸۰) معتقد است تحلیل محتوا تکنیکی پژوهشی است برای استنباط تکرارپذیر و معتبر از داده ها و در مورد متن آن ها (به نقل از جعفری هرندی و همکاران، ۱۳۸۷: ۳۷)
و نهایتاً این که، تعریف زیر از تحلیل محتوا که مورد توافق اکثر صاحب نظران و محققان علوم اجتماعی است از سوی برلسون ارائه شده است:
«تحلیل محتوا شیوه ای از پژوهش است که در این شیوه محقق به تشریح و بیان کمی، منظم و عینی محتوای آشکار پیام می پردازد.» (برلسون،۱۹۸۵: ۱۸)
۳-۳- تحلیل محتوای کتاب درسی:
تحلیل محتوا کاربردهای متنوعی دارد که یکی از آن ها تحلیل محتوای کتاب درسی است. این تحلیل کمک می کند تا مفاهیم، اصول، نگرش ها، باورها و کلیه اجزای مطرح شده در قالب دروس کتاب بررسی عملی و با اهداف برنامه درسی، مقایسه و ارزشیابی شوند. مثلاً ممکن است کتاب درسی، نگرش ها یا حالت هایی را تشویق کند که با اهداف برنامه درسی همخوانی نداشته باشند. پس یک تحلیل گر محتوا می تواند پیام های نهفته در متون کتاب درسی با اهداف برنامه یا علایق فراگیران یا سایر موارد مورد نظر خود بررسی کند. پس می توان از طریق تحلیل محتوا گرایش ها یا جانبداری های پنهان و آشکار را در متون کتاب درسی تعیین نمود. (جعفری هرندی و همکاران،۱۳۸۷: ۱۳۶)
۳-۴- شیوه ها و فنون تحلیل محتوا:
شیوه ساده تحلیل محتوا به ترتیب زیر است:

  1. تحدید موضوع: مانند هر نوع پژوهشی، موضوع باید با دقت مشخص و محدود شود.
  2. تعیین جامعه آماری: باید انواع آثار (مقاله، کتاب و …) تصریح و مشخص گردد.
  3. مشاهده آزاد: مطالعه مکرر اسناد در پژوهش های تحلیل محتوا، مشاهده مستقیم و آزاد نامیده می شود که در خلال آن، فرضیه های اولیه تصحیح می شوند و ابزار کار روشن تر می گردد.
  4. نهایی سازی فرضیه ها و تبدیل آن ها به مضمون ها یا مقوله ها: پس از مشاهده آزاد، مضمون ها باید بر اساس فرضیه های اساسی مشخص شوند. مسأله اصلی در هر طرح پژوهشی، گزینش و تعریف مقوله ها است. «روش تحلیل محتوا با توجه به مقوله هایش موفق می شود یا شکست می خورد.» (ساروخانی، ۱۳۷۵: ۲۸۵-۲۸۴)

مقوله بندی عبارت است از طبقه بندی عناصر اساسی یک مجموعه از طریق تشخیص تفاوت های آن ها و سپس، گروه بندی مجدد آن ها بر اساس معیارهای تعیین شده قبلی بر حسب نوع عناصر. مقوله ها، موضوع ها یا طبقاتی هستند که گروهی از عناصر را که در تحلیل محتوا، واحد ثبت نامیده می شوند، زیر یک عنوان نوعی جمع می کنند. خصوصیات مشترک این عناصر علت این گردآوری است. در انتخاب مقوله ها معیارهایی نظیر اصول تناسب، همگنی، باروری، غیبت، جامعیت و مانعیت را می توان به کار برد. (فاضلی، ۱۳۷۶ : ۱۰۰)
۵ . تمهید معرف ها: برای اثبات یا رد فرضیه ها از شیوه های گوناگون می توان استفاده کرد:
الف) کلمه های به کار رفته در آثار یا سخنرانی هاو…
ب) جمله ها و عبارات
ج) نشانه های دیگر
۶ . تهیه پرسشنامه معکوس: معرف ها یا نشانه هایی که برای رد یا اثبات فرضیه ها پذیرفته شده اند، در یک مجموعه به نام پرسشنامه معکوس گردآوری می شوند، آن را مورد آزمون مقدماتی قرار می دهند و سپس به کار می گیرند. در روش تحلیل محتوا نیز پرسشنامه تهیه می شود که با مطالعه آثار مورد نظر تکمیل می گردند، اما پرسشنامه از آن رو که داده ها در اختیار محقق هستند و صرفاً استخراج پاسخ از آن ها مورد توجه قرار می گیرد، پرسشنامه معکوس می خوانند. (باب الحوائجی، ۱۳۷۶: ۱۰۴)
۳-۵- جامعه آماری:
منظور از جامعه آماری همان جامع

دانلود متن کامل این پایان نامه در سایت abisho.ir

ه اصلی است، که از آن نمونه ای نمایا یا معرف به دست آمده باشد. جامعه آماری را در مواردی جمعیت و در مواردی دیگرحیطه می خوانند.(ساروخانی، ۱۳۸۵: ۱۵۷) در تحلیل محتوا در بسیاری از موارد، جامعه آماری و جمعیت نمونه یکی است. (همان: ۳۰۶)
در این پژوهش نیز جامعه آماری و جمعیت نمونه یکسان بوده که عبارتست از: متون و تصاویر ۴ جلد از کتب درسی مقطع متوسطه سال تحصیلی ۱۳۹۰-۱۳۸۹ که این کتاب ها عبارتند از: کتاب مطالعات اجتماعی سال اول عمومی – کتاب جامعه شناسی۱، سال دوم متوسطه رشته ادبیات و علوم انسانی – کتاب جامعه شناسی ۲، سال سوم متوسطه رشته ادبیات و علوم انسانی و کتاب علوم اجتماعی (جامعه شناسی نظام جهانی) پیش دانشگاهی رشته علوم انسانی.
۳-۶- تکنیک و ابزار گردآوری داده ها:
در این پژوهش برای جمع آوری اطلاعات درباره کلیات، مبانی نظری و روش تحقیق از شیوه اسنادی (کتابخانه ای) استفاده گردید. همچنین در این پژوهش برای استخراج داده های اولیه از کتاب های درسی مورد تحلیل از پرسشنامه معکوس استفاده گردیده است. «از آن رو این پرسشنامه را معکوس می خوانند که در این تحقیق (تحلیل محتوا) بر خلاف پژوهش های دیگر، کل داده ها آماده است و صرفاً باید تحلیل شوند.» (ساروخانی،۱۳۸۵ : ۳۰۷)
ابزار اندازه گیری در این پژوهش چک لیست تحلیل محتوای کتاب های درسی بوده که در آن شاخص ها ومعرف های جامعه پذیری که در آن مشخص شده اند ودر مقابل هر شاخص (معرف) با استفاده از چوب خط مشخص شده است که مؤلفه مورد نظر چند بار در کتاب های درسی مطرح شده است.
۳-۷- اعتبار و روایی:
۳-۷-۱- اعتبار:
برلسون در کتاب درسی کلاسیک خود نوشته است: «تحلیل محتوا به سبب مقوله بندی هایش موفق می شود یا شکست می خورد.» هیچ گفته ای از این دقیق تر نیست. تحلیل محتوا کاملاً برعکس روش تجربی است: یعنی این روش بر فرض نظامی دقیق و پیشاپیش از مقوله های مختلف مبتنی است. کار عملی استخراج متن در برابر تدوین مقوله ها که چارچوب این استخراج هستند، کاری درجه دوم است. سرانجام بهره ای که از تحلیل محتوا می خواهند به دست آورند به این مقوله ها بستگی دارد. (دوورژه، ۱۳۷۵: ۱۲۶) به سبب همین اهمیت فراوان مقوله بندی و شاخص سازی، در تحقیق حاضر از دقت و وسواس خاصی برای یافتن مؤلفه ها و شاخص های معرف و نیز سنجش پذیری برای مفاهیم مورد نظر بهره جسته شد. مولفه ها و شاخص های مورد نظر از طرق متعددی حصول شده اند، از جمله: تحقیقات پیشین و مشورت و نظرخواهی از اساتید رشته جامعه شناسی و علوم تربیتی.
در زیر راه های حصول هر یک از مؤلفه ها و شاخص های پژوهش به صورت خلاصه اشاره می شود و در قسمت تعاریف نظری و عملیاتی مفصلاً به این امر پرداخته شده است:
۱- مؤلفه های آگاهی سیاسی و شاخص های آن:
مؤلفه های آگاهی سیاسی و بسیاری از شاخص های آن گرفته شده از پژوهشی تحت عنوان “مقایسه آگاهی سیاسی دانش آموزان شاهد و غیر شاهد دوره دبیرستان در استان اصفهان ” است که توسط مسعود نیا (۱۳۸۷) انجام شده است. مسعود نیا (۱۳۸۷) به منظور اندازه گیری آگاهی سیاسی دانش آموزان از یک مقیاس پنج بعدی آگاهی سیاسی استفاده کرده است. که با ترکیب مدلهای نظری در زمینه ابعاد آگاهی سیاسی (دلی- کاریینی و کیتر۱، ۱۹۹۶)، (نوریس۲، ۲۰۰۰)، (ایستون۳، ۱۹۶۵)، بننت۴، ۱۹۸۹) و (یوروبارومتر۵، ۱۹۹۴،۱۹۹۶) حاصل شده بود. با توجه به نظر اساتید، با تغییرات جزیی از خرده مقیاس آگاهی سیاسی به عنوان مؤلفه های آگاهی سیاسی و مصادیق و شاخص های آن بعنوان معرف استفاده کرده ایم. که این بصورت مبسوط در بخش تعاریف مفهومی ارائه گردیده است.

  1. Delli-Carpini and Keettr 2. Norris 3. D.Easston 4. S.Bennent 5. Euro.Barometr