تاریخچه و پیشینه ی مراسم چهار شنبه سوری

گذشته و گذشته مراسم چهار شنبه سوری

یکی از آیینهای نوروزی امروز – که باید آمیزه ای از چند رسم فرق داشته باشه – ” مراسم چهارشنبه سوری ” است که در بعضی از شهرها اون رو چهارشنبه آخر سال می گن.

دربارهً چهارشنبه سوری، کتابا و سندهای تاریخی، مطلبی یا اشاره ای پیدا نمیکنیم و فقط در این قرن گذشته، یا دقیق تر، در این نیم قرن اخیره که مقاله ها و پژوهشهای زیادی در این باره منتشر شده و یا در نوشته های مربوط به نوروز به چهارشنبه سوری هم پرداخته ان.

برگزاری چهارشنبه سوری، که در همهً شهرها و روستاهای ایران سراغ داریم، بدین صورته که شب آخرین چهارشنبهً سال ( یعنی نزدیک غروب آفتاب روز سه شنبه )، بیرون از خونه، جلو در، در فضایی مناسب، آتشی می افروزند، و اهل خونه، زن و مرد و کودک از روی آتیش می پرند و با گفتن : ” زردی من ازت، سرخی تو ازم “، بیماریا و ناراحتیا و نگرانیای سال کهنه رو به آتیش می سپارند، تا سال نو رو با آسودگی و شادی شروع کنن.

تا وقتی که از ظرفای سفالین چون، کاسه و بشقاب و کوزه، در خونه استفاده می شد، پس از خونه تکونی، کوزهً کهنه ای از پشت بام خونه به کوچه مینداختن؛

کوزه ای که در اون آب و چند سکه ریخته بودن. اسفند دود کردن و آجیل خودرن، فال گرفتن، ” فال گوش ” ( در کوی و گذر به حرف عابران گوش دادن و از مضمون اونا واسه قصد خود تفاًول زدن. ) و ” قاشق زنی ” ( معمولا زنان روی خود رو می پوشونن و با قاشق، یا کلید به خونه ها در میزنن، صاحب خونه شیرینی، میوه و یا پول در ظرف اونا میذاره. ) هم از باورها و رسم هاییه که مخصوصا در بین نوجوانان، هنوز به کلی فراموش نشده؛

و این رسما و باورها در شهرهای جور واجور با همدیگه متفاوت ان.

بی فکر چهارشنبه سوری از رسمای قدیمی قبل از اسلام نیس. در اون زمان هر کدوم از روزای ماه رو نامی بود، نه روزای هفته رو. استاد پورداود در این باره می نویسه : آتیش افروزی ایرانیان در پیشونی نوروز از آیینای دیرینه ( … ) شک نیس که افتادن این آتیش افروزی به شب آخرین چهارشنبهً سال، پس از اسلام رسم شده.

چه ایرانیان شنبه و آدینه نداشتن ( … ) روز چهارشنبه یا یوم الاربعاء پیش عربا روز شوم و نحسیه. جاحظ در المحاسن و الاضداد آورده : والاربعاء یوم ضنک و نحس.

اینه که ایرانیان آیین آتیش افروزی پایان سال خود رو به شب آخرین چهارشنبه انداختن تا پیش آمدهای سال نو از آسیب روز پلیدی چون چهارشنبه بر کنار موند.

در باورهای عامیانه، چهارشنبه روزی نامبارکه. سفر نباید کردن شب چهارشنبه، به احوال پرسی مریض نباید رفت. و منوچهری گوید:

چهارشنبه که روز بلاست باده بخور به ساتکین می خور تا به عافیت گذره

آتیش افروختن شب چهارشنبهً آخر سال، یا چهارشنبه آخر صفر رو، بعضی به قیام مختار نسبت میدن : مختار سردار معروف عرب وقتی از زندان خلاصی یافت و به خونخواهی شهیدان کربلا قیام کرد، واسه این که موافق و مخالف رو از هم تمیز دهد و بر کفار بتازد، دستور داد شیعیان بر بام خونه خود آتیش روشن کنن و این شب مصادف با شب چهارشنبه آخر سال بود. و از اون به بعد رایج شد.

در بعضی از شهرهای آذربایجان چون ارومیه، اردبیل و زنجان، همه چهارشنبهای ماه اسفند هر یک نقش و نام معینی دارن، که از جمله در منطقهً زنجان بدین شرحه: اولین چهارشنبه رو موله می گن و به شستن و تمیز کردن فرشای خونه اختصاص داره.

دومین چهارشنبه رو سوله می گن، در این روز به خرید وسیله ها و نیازمندیهای عید می رن. سومین چهارشنبه رو گوله می گن و به خیس کردن و کاشتن گندم و عدس و چیزای دیگه ای به جز اینا واسه سبزهای نوروزی اختصاص داره. چهارمین و آخرین چهارشنبه سال ( چهارشنبه سوری ) رو کوله می گن؛ ( کوله در ترکی به معنی کهنه و فرسوده س).

در بعضی از شهرهای ایران، از جمله ایلام (نوروز آباد)، تویسرکان، کاشان، زاهدان (قصبه مود) و … مراسم چهارشنبه سوری رو آخرین چهارشنبه ماه صفر برگزار می کنن. و آخرین آتیش هم از رسما هستش. طبق نوشته تذکره صفویه کرمان هم، چهارشنبه سوری در ماه صفر بوده.

در اصفهان چهارشنبه سوری رو ” چهار شنبه سرخی ” هم می گن. یکی از دلیلا و سندهای دیگری که نشون میده چهارشنبه سوری از آیینای قبل از اسلام نیس، می تونه این باشه که مراسم اون در غروب آفتاب روز سه شنبه برگزار می شه.

در گاهشماری قمری شروع بیست و چهار ساعت یه شبونه روز از غروب آفتاب روز پیشه؛ و چهارشنبه سوری، مانند خیلی از آیینا، جشنا و سوگواریای مذهبی مثل عید غدیر، نیمه شعبان، رحلت حضرت پیامبر ( ص ) که براساس گاهشماری قمریه، در غروب روز پیش برگزار می شه.

نحس بودن چهارشنبه در باورهای عامیانه باعث شده، که هنوز بعدظهر سه شنبه ( یعنی شب چهارشنبه ) به احوال پرسی مریض نمی رن، و پنجشنبه رو بیشتر ” شب جمعه ” می گن.

اگر آیینای قدیمی مثل نوروز، مهرگان، سده و … که براساس گاهشماری خورشیدیه، شروع بیست و چهار ساعت روز، از سپیده دم و یا از نیمه شبه. اون چه که چهارشنبه سوری رو به جشنا و آیینای قدیمی ایران پیوند می زنه، می تونه برگزاری رسم و جشنی به نام ” سور “، در روز پنجه ( خمسه مسترقه ) باشه که از اون تا سدهً چهارم، دوره سامانیان، آگاهی در دسته :

صاحب تاریخ بخارا از برگزاری رسمی که ” عادت قدیم ” و با افروختن آتیش در ” شب سوری ” ( قبل از نوروز ) همراه بوده خبر میده : … اون وقت امیر سدید ( منصور بن نوح ) به سرای نشست، هنوز سال تموم نشده بود که چون شب سوری، اون طور که عادت قدیمه، آتشی بزرگ افروختند و پاره ای آتیش بجست و سقف سرای در گرفت و دیگه باره جمله سرای بسوخت و …

امروز، با رسمیت پیدا کردن تقویم مصوب ۱۳۰۴، دیگه از جشنای پنجه ( که در خوارزم، شروع سال، و در پارس پایان سال بود ) کمتر نشانی میشه یافت. چهار شنبه سوری پایان ماه صفر هم – تا اون جا که آگاهی در دسته – فراموش شده، و فقط با برگزاری مراسم چهار شنبه آخر سال یا چهارشنبه سوری، که در بر دارندهً رسمایی از فرهنگ عامه س، مردم به پیشواز نوروز می رن.

این یادآوری لازمه که با وجود تکنولوژیای جدید خونه سازی، ایجاد مجموعه های مسکونی، آپارتمون نشینی، در دسترس نبودن ” بوته و هیمه ” ( به دلیل به کار گیری گاز و برق به عنوان وسیلهً گرمایی )، در اختیار نداشتن کوزه و پشت بام و فضای مناسب جلوی در خونه، و دگرگونیای دیگه فرهنگی، مراسم چهارشنبه سوری هنوز چهرهً ظاهری خود رو – با سختی، مخصوصا در شهرها و محله های سنتی – نگه داشته.

 

جمع آوری: آلامتو

 

چیجوری سلامت روحی خود رو افزایش بدیم؟

هدف از زندگی چیه و واسه چه هدفی باید زندگی کنین؟

بازنشر

About the author